Jesienią 2026 roku zapraszamy na kolejny cykl wykładów na temat historii Gdańska:
Długi XIX wiek w Gdańsku – narodziny nowoczesności.
Udział w wydarzeniach jest bezpłatny, ale obowiązują zapisy. Jeżeli są Państwo zainteresowani, żeby wziąć udział w wykładach i/lub spacerze prosimy wypełnić formularz zgłoszeniowy, który dostępny będzie na tej stronie od 1.09.2026.
Wszystkie wykłady oprócz spotkania panelowego w Filii Gdańskiej odbędą się w Centrum Herdera na ul. Ogarnej 26, zawsze w piątki w godzinach 17.30-19.30. O miejscu spotkania na spacer w sobotę 9.05 poinformujemy osoby, które się zapisały, w mailu przypominającym o wydarzeniu.
Projekt realizowany jest dzięki wsparciu Instytutu Goethego w Warszawie. Partnerem cyklu jest Wojewódzka i Miejska Biblioteka Publiczna im. Josepha Conrada Korzeniowskiego w Gdańsku.
W ramach cyklu wykładów i spacerów pt. Długi XIX wiek w Gdańsku – narodziny nowoczesności zapraszamy na następujące wydarzenia:
- 19.09.2026 (sobota) 10.00-11.45 Michał Ślubowski Kobiety epoki przełomu (spacer w ramach Dni Otwartych Centrum Herdera)
- 19.09.2026 (sobota) 12.00-13.30 Filia Gdańska WiMBP, ul. Mariacka 42 dr Jan Daniluk, dr Janusz Mosakowski Zmiany w życiu Gdańska odnotowane w lokalnej beletrystyce, memuarystyce i literaturze faktu długiego wieku XIX (rozmowa panelowa w ramach Dni Otwartych Centrum Herdera)
- 9.10.2026 17.30-19.30 dr Janusz Mosakowski Udręka i ekstaza – Plattdeutsch i Danziger Missingsch w praktyce tłumaczeniowej
- 16.10.2026 17.30-19.30 prof. Jacek Friedrich Walka obrazów w międzywojennym Gdańsku
- 27.11.2026 17.30-19.30 Andrzej Trzeciak Królestwo Industrii. Zabytki kultury przemysłowej Gdańska. Rekonesans
- 4.12.2026 17.30-19.30 dr Aneta Kwiatkowska Forma i tekst. Jak zmieniały się druki ulotne w długim wieku XIX
Szczegółowy opis wydarzeń:
- 19.09.2026 10.00-11.45 Michał Ślubowski Kobiety epoki przełomu (spacer w ramach Dni Otwartych Centrum Herdera)
Spacer o kobietach, które żyły w Gdańsku w XIX i na początku XX wieku w momencie, kiedy tradycja mieszczańska spotykała się z nowoczesnością, a sztywne reguły dotyczące ról społecznych zaczęły pękać.
Opowiemy o codzienności gdańszczanek z różnych warstw społecznych. Przyjrzymy się także tym, które poszły dalej: jak urodzona w Gdańsku Käthe Schirmacher, jedna z pierwszych kobiet z doktoratem w Europie i głośna działaczka ruchu emancypacyjnego. Zapytamy, jak wyglądała droga do edukacji, własnych pieniędzy i prawa głosu.
Michał Ślubowski — absolwent Wydziału Historycznego Uniwersytetu Gdańskiego. Autor książek poświęconych gdańskiej herstorii: „Czarownice, mieszczki, pokutnice” (2020) oraz „Proszarki, celebrytki i święte” (2023). Twórca strony „Gedanarium” oraz współtwórca podkastów „Makabreski” i „Historia Gdańska dla każdego”. W 2025 roku otrzymał Nagrodę dla Młodych Twórców Kultury Miasta Gdańska.
- 19.09.2026 12.00-13.30 Filia Gdańska WiMBP, ul. Mariacka 42
dr Jan Daniluk, dr Janusz Mosakowski Zmiany w życiu Gdańska odnotowane w lokalnej beletrystyce, memuarystyce i literaturze faktu długiego wieku XIX (rozmowa panelowa w ramach Dni Otwartych Centrum Herdera)
Dwaj gedaniści, historyk i literaturoznawca, spróbują odpowiedzieć na pytanie, jaki kształt przybierały w długim wieku dziewiętnastym obecne w najrozmaitszych tekstach – od ściśle literackich po skrajnie utylitarne informatory – przekazy o społecznych, kulturowych, gospodarczych i politycznych zmianach oblicza Gdańska. Na podstawie analizy narracji wybranych tekstów oraz wzajemnych ich relacji zaproponują oni uczestnikom spotkania możliwie szeroką, interdyscyplinarną prezentację licznych metamorfoz miasta, które zaszły od jego przejścia pod panowanie pruskie w roku 1793 aż po wybuch pierwszej wojny światowej.
dr Jan Daniluk – historyk, adiunkt na Wydziale Historycznym Uniwersytetu Gdańskiego (Zakład Historii Gdańska, Pomorza i Regionu Bałtyckiego), pracownik naukowy Muzeum II Wojny Światowej. Prowadzi też niemal od samego początku wykłady na studiach podyplomowych Gedanistyki. Pasjonat i badacz historii regionalnej, głównie Gdańska oraz Sopotu (XIX–XX w.). Zajmuje się także historią powszechną lat 1890–1945, ze szczególnym uwzględnieniem II wojny światowej oraz dziejów Rzeszy Niemieckiej. Bada i popularyzuje ponadto historię hazardu. Strona domowa: www.jandaniluk.pl
Autor m. in.: „Narodziny miasta. Miniatury o wilhelmińskim Gdańsku” (1890–1914), Gdańsk 2024; „Dwudziestolecie pomiędzy. Miniatury o Wolnym Mieście Gdańsku” (1920–1939), Gdańsk 2022; „Miasta skoszarowane. Gdańsk i Sopot jako garnizon Wehrmachtu w latach 1939–1945”, Gdańsk 2019, „SS w Gdańsku, Wybrane zagadnienia”, Gdańsk 2013.
dr Janusz Mosakowski – polonista i gedanista, pracownik dydaktyczno-naukowy w Instytucie Filologii Polskiej, założyciel i kierownik pracowni badawczej „Literackie Trójmiasto”, badacz niemieckiej i polskiej beletrystyki historycznej w wieku XIX i XX, niemiecko- i polskojęzycznej literatury lokalnej o Gdańsku w wieku XIX i XX oraz pomorskiej literatury regionalnej. Tłumacz niemieckiej literatury pięknej, naukowej i publicystyki, współredaktor i tłumacz serii wydawniczej „Danzig w Gdańsku”.
- 9.10.2026 17.30-19.30 dr Janusz Mosakowski Udręka i ekstaza – Plattdeutsch i Danziger Missingsch w praktyce tłumaczeniowej
Spotkanie poświęcone będzie specyfice językowej, słownikowej i kulturowej urbanolektu gdańskiego Danziger Missingsch oraz elementów żuławsko-gdańskiej odmiany Plattdeutsch. Swoimi doświadczeniami w odczytywaniu, rozumieniu i tłumaczeniu niuansów regionalnej niemczyzny, obecnej już tylko w dawnej gdańskiej literaturze pięknej i publicystyce, podzieli się Janusz Mosakowski. Dodatkowo, w ramach wydarzenia zaplanowanego w formie konwersatorium, uczestnicy, oprócz zapoznania się z twórczością pisarzy gdańskich czerpiących ze skarbca regionalizmów językowych, będą mieli okazję spróbować swych sił jako tłumaczki i tłumacze.
Spotkanie zostanie przeprowadzone w języku polskim, a przygotowane aktywności warsztatowe pozwolą w pełni uczestniczyć także osobom nieposługującym się językiem niemieckim.
dr Janusz Mosakowski – polonista i gedanista, pracownik Instytutu Filologii Polskiej, założyciel i kierownik pracowni badawczej „Literackie Trójmiasto”, badacz niemieckiej i polskiej beletrystyki historycznej w wieku XIX i XX, niemiecko- i polskojęzycznej literatury lokalnej o Gdańsku w wieku XIX i XX oraz pomorskiej literatury regionalnej. Tłumacz niemieckiej literatury pięknej, naukowej i publicystyki, współredaktor i tłumacz serii wydawniczej „Danzig w Gdańsku”.
- 16.10.2026 17.30-19.30 prof. Jacek Friedrich Walka obrazów w międzywojennym Gdańsku
O ile przez większą część wieku XIX Gdańsk traktowany był przez Polaków jako raczej egzotyczny element nostalgicznej wizji dawnej Rzeczpospolitej, o tyle na przełomie stuleci, wraz z nasileniem antypolskiej polityki Niemiec, a w konsekwencji także z rozwojem nowoczesnego polskiego nacjonalizmu, Gdańsk zaczął zajmować coraz ważniejsze miejsce w polskiej świadomości. O konieczności włączenia Gdańska, a nawet Królewca w granice odrodzonego w przyszłości państwa polskiego pisali choćby Roman Dmowski (w 1901 r.) czy Maria Konopnicka (w 1904 r.). Nic dziwnego, że kwestia Gdańska została podniesiona jako czołowe zagadnienie przez polską delegację na rokowania paryskie, kończące I wojnę światową. Jak wiadomo, na mocy Traktatu Wersalskiego utworzono Wolne Miasto Gdańsk rozpięte politycznie i ekonomicznie pomiędzy Niemcami a Polską. Ta specyficzna sytuacja powodowała bezustanne tarcia i napięcia na różnych płaszczyznach skomplikowanej gdańsko-polsko-niemieckiej rzeczywistości.
Owe napięcia, a zwłaszcza sprzeczne wizje polityczne i historyczne, ujawniały się również w ówczesnej kulturze wizualnej Gdańska. Przyjrzymy się zatem wytworom malarstwa, rzeźby czy architektury, ale również drukom propagandowym, pocztówkom, znaczkom pocztowym, banknotom, numizmatom, jeśli tylko były one wprzęgnięte w ideologiczny konflikt polsko-niemiecki, ale także wewnątrzniemiecki, w którym konserwatywne wizje polityczne i estetyczne zderzały się z wizjami progresywnymi.
Wiele z powstających wówczas wyobrażeń swymi korzeniami sięgało jeszcze poprzedniego stulecia, pojawiały się wszakże również ujęcia nowe. Jedne i drugie tworzyły złożoną tkankę gdańskiej ikonosfery w międzywojniu. Prezentacja i próba zrozumienia owych wyobrażeń będzie celem naszego spotkania.
Jacek Friedrich, historyk sztuki. Absolwent historii sztuki na Uniwersytecie Jagiellońskim, doktorat na Uniwersytecie Gdańskim (2000), habilitacja na Uniwersytecie Jagiellońskim (2019). Profesor w Instytucie Historii Sztuki Uniwersytetu Gdańskiego. W latach 2013-2020 dyrektor Muzeum Miasta Gdyni. W latach 2020-2024 dyrektor Muzeum Narodowego w Gdańsku. Autor kilku książek, m. in. Gdańskie zabytki architektury do końca XVIII wieku (1995, 2 wyd. 1997); Odbudowa Głównego Miasta w Gdańsku w latach 1945-1960 (2015); Walka obrazów. Przedstawienia wobec idei w Wolnym Mieście Gdańsku (2018). Autor książek dla dzieci, m.in. Gdańsk dla młodych podróżników (2005, 3. wyd. 2023) oraz Z Brugii do Gdańska. „Sąd Ostateczny” Hansa Memlinga (2017). Odznaczony Srebrnym Krzyżem Zasługi za udział w ratowaniu zabytków podczas pożaru kościoła św. Katarzyny (2008).
- 27.11.2026 17.30-19.30 Andrzej Trzeciak Królestwo Industrii. Zabytki kultury przemysłowej Gdańska. Rekonesans
Gdańsk stanowił przez stulecia nie tylko ważny ośrodek dalekosiężnego handlu, pozostawał przy tym preżnym ośrodkiem produkcyjnym. Gospodarka miasta oparta była na funkcjonowaniu potężnego portu, ale wiązała się także z działalnością licznych warsztatów rzemieślniczych – min. szkutniczych, ciesielskich, metalurgicznych, tekstylnych, związanych z przetwórstwem spożywczym czy takich, w których wyrobiano towary luksusowe. W Gdańsku działały min. liczne kuźnie, ludwisarnie, stolarnie, browary czy młyny. W XIX wieku, w dobie rewolucji przemysłowej do Gdańska zawitał przemysł. Jego symbolem stały się min. wielkie stocznie oraz liczne mniejsze przedsiębiorstwa produkcyjne. Dzięki temu spuścizna industrialna miasta nad Motławą pozostaje niezwykle bogate i różnorodna. Nie brak tu zabytków unikalnych w skali kraju, ale także obiektów klasy europejskiej, a nawet światowej – by wymienić choćby gdańskiego Żurawia – majestatyczny dźwig portowo-stoczniowy, Wielki Młyn, Śluzę Kamienną czy Stocznię Gdańską.
Wykład Andrzeja Trzeciaka będzie próbą zebrania i ukazania tej niezwykle bogatej spuścizny poprzez prezentację najważniejszych gdańskich zabytków kultury przemysłowej – od średniowiecza do początków XX w.
Andrzej Trzeciak – Gdańszczanin, historyk i historyk sztuki, kustosz pamięci Stoczni Gdańskiej. Pracował w Muzeum Narodowym w Gdańsku. Kierował Muzeum Tradycji Szlacheckiej w Waplewie Wielkim. Następnie w Europejskim Centrum Solidarności. Współtwórca min. wystawy stałej ECS, pomysłodawca i kurator wystaw pt. Stocznia, Człowiek, Przemysł, Miasto czy Umarłe Budowle Stoczni Gdańskiej. Pełnił funkcje zastępcy dyrektora ECS. Ekspert ds. ochrony dziedzictwa kulturowego Stoczni Gdańskiej w Instytucie Dziedzictwa Solidarności. Prowadzi Dział Regionalny WiMBP. Bada historię i dziedzictwo Gdańska i Pomorza, ruchu Solidarność i Stoczni Gdańskiej, dzieje przemysłu oraz zagadnienia pamięci i tożsamości. Brał udział w opracowaniu wniosku o nadanie Stoczni Gdańskiej Znaku Dziedzictwa Europejskiego oraz jej wpis na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Autor wykładów, artykułów i publikacji książkowych – min. Stocznia Gdańska. Miejsca, ludzie, historie; Jak działała Stocznia Gdańska; Gdańsk, Stocznia, Solidarność. Przemysłowe i wolnościowe dziedzictwo Stoczni Gdańskiej czy Stocznia Gdańska. Re/konstrukcja tożsamości przestrzeni. Członek Polskiego Komitetu Ochrony Dziedzictwa Przemysłowego TICCIH.
- 4.12.2026 17.30-19.30 dr Aneta Kwiatkowska Forma i tekst. Jak zmieniały się druki ulotne w długim wieku XIX
Wynalazek Gutenberga kojarzy nam się przede wszystkim z książką. Ruchome czcionki układały się jednak nie tylko w tekst na kartach ksiąg. Od samego początku drukowano również afisze i ulotki. To właśnie te krótkie, ulotne formy pomogły zwyciężyć reformacji. Przez wieki były bardzo ważnym, często jedynym medium. Dziewiętnasty wiek był pod wieloma względami rewolucyjny, także dla technik drukarskich. Przemiany społeczne stworzyły zapotrzebowanie i warunki dla narodzin zupełnie nowych rodzajów efemerów. Dziś nikt nie zastanawia się nad fenomenem społecznym i kulturowym karty pocztowej, znaczka pocztowego czy plakatu. Ewoluował również język i techniki manipulacji. W 1895 roku ukazała się książka Gustave’a Le Bona „Psychologia tłumu”. Refleksje w niej zawarte, stały się inspiracją dla propagandystów, którzy pracowali na potrzeby wojny światowej (1914-1918), która kończyła długie XIX-te stulecie.
Wykład „Forma i tekst. Jak zmieniały się druki ulotne w długim wieku XIX” to syntetyczna opowieść, jak doskonalono materiały efemeryczne w tym okresie nie tylko pod względem wizualnym i językowym. To historia narodzin zupełnie nowych form druków w zupełnie nowym społeczeństwie.
Aneta Kwiatkowska ukończyła historię i dziennikarstwo na Uniwersytecie Gdańskim. Tam również obroniła doktorat o drukach ulotnych z okresu Wolnego Miasta Gdańska. Zawodowo od lat związana z PAN Biblioteką Gdańską. Jako starsza kustoszka dyplomowana zajmuje się na co dzień dokumentami życia społecznego. W swych badaniach naukowych nad materiałami efemerycznymi łączy historię, bibliologię i językoznawstwo. Jej zainteresowania naukowe obejmują także język reklamy i propagandy, a wielką pasją są dawne znaczki niepocztowe. Jest autorką wystaw i artykułów poświęconych drukom ulotnym.