Cykl wykładów i podcastów „Zainspiruj się… niemiecką filozofią” 2026

Centrum Herdera UG zaprasza na drugą edycję cyklu wykładów i podcastów „Zainspiruj się… niemiecką filozofią” jesienią 2026 roku.

Wykłady będą się odbywać w Centrum Herdera UG na ul. Ogarnej 26 w Gdańsku, zawsze w piątki w godzinach 17.30‒19.30.

Udział w wykładach jest bezpłatny, ale obowiązują zapisy. Zainteresowanych udziałem prosimy o wypełnienie formularza zgłoszeniowego, który będzie dostępny na tej stronie od 1.09.2026.

W tym roku zapraszamy na następujące wykłady:

18.09 prof. Krzysztof Lipka Pozycja sztuki w pokantowskiej filozofii niemieckiej. Dwie skrajne postawy: Wagner i Rilke
2.10 dr Jacek Kołtan Wspólnota czy różnota? Etyczne pułapki nadziei na społeczną jednorodność w filozofii Maxa Schelera i Nicolaia Hartmanna
13.11 prof. Artur Szutta O możliwości poznania innych umysłów – inspiracje gadamerowskie
20.11 dr Jacek Kołtan Rezonować ze światem. Hartmut Rosa i nowa odsłona teorii krytycznej

Podcasty dostępne będą na naszej stronie www w grudniu 2026, informacja o opublikowaniu podcastów pojawi się na naszym facebooku.

Projekt realizowany jest dzięki wsparciu Goethe-Institut w Warszawie, partnerem wydarzenia jest Wojewódzka i Miejska Biblioteka Publiczna im. Josepha Conrada Korzeniowskiego w Gdańsku.

Szczegółowy opis wydarzeń:

18.09 17.30-19.30 prof. Krzysztof Lipka Pozycja sztuki w pokantowskiej filozofii niemieckiej. Dwie skrajne postawy: Wagner i Rilke

Sztuka, której wartość doceniano od czasów starożytnych, nigdy w zasadzie nie zajmowała w społeczeństwach miejsca jednej z głównych dziedzin powszechnego życia. Na taką pozycję, dziedziny nie tylko spełniającej jedną z zasadniczych dla człowieka ról, lecz także jednego z głównych obszarów realizowania życia duchowego, wywindowała ją dopiero pokantowska filozofia niemiecka.
Wówczas sztuka stanęła na pozycji równej nauce, prawu czy religii, wkroczyła na drogę duchowego wskaźnika postępu i rozwoju człowieka, wytworzyła standardy myślenia i etycznego kierowania narodem. Jednak tak wysforowana pozycja wymaga od sztuki postaw silnie nacechowanych aksjologicznie, a także etycznej i ideologicznej odpowiedzialności.
To zadanie nie jest dla sztuki łatwe i nakłaniało ono do przyjmowania bardzo różnych oblicz, czego efektem jest dzisiejsza rola sztuki, która nie wszystkim się podoba, skłania do głębszego zastanowienia i analiz, a także do poszukiwania wyjścia z obecnego impasu. Wydaje się, że – mówiąc jedynie o sztuce wysokiej – XX wiek zdominowały dwie postawy, których najpełniejszymi wyrazicielami przeciwstawnych stanowisk byli Wagner i Rilke. Pozostaje pytanie, jaką z wyznaczonych dróg może i powinna pójść sztuka dziś i jak moglibyśmy ją rozsądnie i owocnie ukierunkować.

Krzysztof Lipka – dr hab. filozofii, prof. emerytowany UMFC; muzykolog, historyk sztuki, pisarz, poeta; w latach 1975 – 2001 redaktor w Polskim Radiu (liczne nagrody, m. in. Złoty Mikrofon 1992). Autor ponad trzydziestu książek, w tym wiersze (Usta i kamień 1992, Elegie moszczenickie 2000, Kasztanów Dwadzieścia 2003, Kartka moich słów. Ody z Gaucin 2024, Stereometria opon 2024), opowiadania (Wariacje z fletem 1989, Technika własna 2007), powieści (m. in. Pensjonat Barataria 1993, Statek szaleńców. Dziennik pokładowy 2020, Obce światła 2025, Okna na zachód 2025), eseje (m. in. Słyszalny krajobraz 2003, Miasta i klucze 2005, Performanse Nerona 2024, Długodystansowość samotnika 2025), baśnie dla dzieci (Laura na Zamku Godzin 2012, Niesłychana przemiana Marszałka Bimbusa 2018), książki naukowe (m. in. Abstrakcja i przestrzeń. Szkic o ekspansji myśli i sztuki 2017, Świętość i brzmienie. Muzyka w Biblii 2022, Anty-Ingarden 2025) oraz ponad trzystu artykułów z zakresu kultury, sztuki, estetyki. Zajmuje się estetyką filozoficzną, szczególnie ontologią dzieła muzycznego, korespondencją sztuk, abstrakcją w sztuce i związkami sztuki z etyką.

2.10 17.30-19.30 dr Jacek Kołtan Wspólnota czy różnota? Etyczne pułapki nadziei na społeczną jednorodność w filozofii Maxa Schelera i Nicolaia Hartmanna

Czym jest wspólnota wiemy doskonale, wystarczy wspomnieć klasyczne połączenia słownikowe: wspólnota poglądów, wiary, języka, krwi… Ale „różnota”? Nie istnieje w słowniku języka polskiego. Dobrze za to wyraża powiązanie między ludźmi, których nie łączą wspomniane czynniki, którzy zatem nie podzielają (konkretnej) religijnej wiary, etnicznego pochodzenia, że o wspólnych politycznych poglądach nie wspominając. Co wówczas może połączyć ludzi? Z pomocą przychodzą pojęcia, które pozwalają lepiej zrozumieć świat nowoczesnego zróżnicowania i pluralizmu. Dwaj niemieccy filozofowie w latach 20. XX wieku poszukiwali odpowiedzi na pytanie o to, co wiąże ludzi ze sobą. Ich myśli krążyły wokół pojęcia solidarności, któremu przyjrzymy się krytycznie rekonstruując dylematy społecznych konfliktów sprzed stu lat, które dziś powracają z zadziwiającą siłą. Być może z takiej twórczej konfrontacji wyniknie lepszy pomysł na nowoczesne społeczeństwo?

dr Jacek Kołtan – filozof i politolog, adiunkt na Uniwersytecie Gdańskim, związany z Europejskim Centrum Solidarności od początku powstania tej instytucji, w tym m.in. jako kierownik Wydziału Myśli Społecznej i zastępca dyrektora ds. naukowych, obecnie zaś jako pełnomocnik dyrektora ds. naukowych. Studiował na Uniwersytecie Adama Mickiewicza w Poznaniu i Uniwersytecie Humboldtów w Berlinie. Doktorat z filozofii obronił na Wolnym Uniwersytecie w Berlinie.
Interesuje się nowoczesnością i jej wpływem na przemiany podmiotowej tożsamości, a także powiązaniami życia codziennego jednostki ze światem społecznym i politycznym. Dlatego w swoich badaniach zajmuje się historią pojęcia solidarności i jej współczesnymi manifestacjami, doświadczeniem czasowości i cielesności podmiotowej. Tematyka badawcza dotyczy także przyspieszenia cywilizacyjnego, poczucia wyobcowania i rezonowania ze światem, życia w społeczeństwie ryzyka czy ruchów społecznych – od ruchu związkowego Solidarność do współczesnych mobilizacji ulicznych, a także kryzysu demokracji (nieliberalizm w Europie Środkowo-Wschodniej).
Był stypendystą fundacji KAAD w Berlinie i visiting scholar CUA w Waszyngtonie. Wykładał na Akademii Sztuk Pięknych w Gdańsku oraz Kolegium Artes Liberales Uniwersytetu Warszawskiego.
Opublikował m.in. Solidarność i nowoczesność. Przemiany pojęcia solidarności od rewolucji francuskiej do pokojowej rewolucji 1980 roku (2025), Kontrrewolucja u bram (współred., 2020), Solidarność, demokracja, Europa (współred., 2020), Przesilenie. Nowa kultura polityczna (red., 2016), Solidarność i kryzys zaufania (red., 2014), Obywatele ACTA (współred., 2014), Wystawa Stała Europejskiego Centrum Solidarności. Antologia (współred., 2014) oraz Der Mitmensch. Zur Identitätsproblematik des sozialen Selbst ausgehend von der Frühphilosophie Martin Heideggers und Karl Löwiths (2012).
https://europeansolidaritycentre.academia.edu/JacekKoltan
https://www.researchgate.net/profile/Jacek_Koltan

13.11 17.30-19.30 prof. Artur Szutta O możliwości poznania innych umysłów – inspiracje gadamerowskie

Punktem wyjścia będzie eksperyment myślowy, w którym człowiek wysłany do badania odległej planety podróżuje statkiem pozbawionym okien i kamer. Jedynym źródłem informacji o otaczającym go świecie są ciągi liczb przesyłane przez aparaturę pomiarową. Eksperyment ten ma ilustrować naszą własną sytuację poznawczą: choć nie mamy bezpośredniego dostępu do rzeczywistości, a jedynie do danych dostarczanych przez nasze zmysły i układ nerwowy, potrafimy orientować się w świecie i funkcjonować w nim tak, jakbyśmy byli z nim bezpośrednio zaznajomieni.
W przeciwieństwie do świata fizycznego, który jest już oddzielony od nas przez zasłonę percepcji, umysły innych ludzi wydają się ukryte podwójnie: znajdują się poza naszym doświadczeniem, a dodatkowo są przesłonięte przez ciała, zachowania i język, za pomocą których ujawniają się jedynie pośrednio.
W dalszej części seminarium rozważone zostaną dwie konkurencyjne hipotezy wyjaśniające fakt, że mimo tej podwójnej „zasłony” potrafimy się wzajemnie rozumieć i komunikować. Pierwsza hipoteza, naturalistyczna, zakłada, że podstawą wzajemnego zrozumienia jest wspólna biologiczna natura człowieka oraz wspólny świat fizyczny, który kształtuje nasze pojęcia, interpretacje i sposoby przeżywania rzeczywistości.
Druga hipoteza dopuszcza możliwość istnienia głębszej wspólnej rzeczywistości mentalnej, swego rodzaju ponadindywidualnej świadomości, w której indywidualne umysły byłyby częściowo zakorzenione. Inspiracją do rozważenia tej możliwości będą relacje osób po doświadczeniach bliskich śmierci (near-death experiences), które niekiedy opisują stany interpretowane przez nie jako bezpośredni dostęp do przeżyć i myśli innych osób.
Celem refleksji nie będzie rozstrzygnięcie między tymi stanowiskami, lecz zastanowienie się nad pytaniem, czy nasze przekonanie o rozumieniu innych ludzi stanowi autentyczną formę poznania, czy też jest jedynie konstrukcją interpretacyjną opartą na ograniczonych danych, do których mamy dostęp, która ostatecznie może okazać się iluzją poznania drugiego.

Artur Szutta, filozof, pracownik Uniwersytetu Gdańskiego, redaktor naczelny i współzałożyciel czasopisma „Filozofuj!”, w którym prowadzi stały cykl poświęcony eksperymentom myślowym. Specjalizuje się w etyce, metaetyce, filozofii społecznej oraz metafilozofii. Autor między innymi książki „Intuicje moralne. O poznaniu dobra i zła” (Lublin 2018). Kilka jego ostatnich publikacji jest poświęconych filozofii oraz edukacji moralnej w kontekście rozwoju sztucznej inteligencji.

20.11 17.30-19.30 dr Jacek Kołtan Rezonować ze światem. Hartmut Rosa i nowa odsłona teorii krytycznej

Co jest źródłem naszego codziennego poczucia braku czasu? Dlaczego życie wyznaczane jest rytmem deadline’ów, których niepodobna zignorować? Jak poradzić sobie z cywilizacyjnym przyspieszeniem? Czy nowoczesność stała się dla nas światem-pułapką, w którym coraz częściej czujemy się wyobcowani? Oto pytania, które będą towarzyszyły spotkaniu uznanego niemieckiego socjologa i teoretyka społecznego Hartmuta Rosy. Książka Przyspieszenie, wyobcowanie, rezonans. Projekt krytycznej teorii późnonowoczesnej czasowości jest pierwszą pracą Rosy wydaną w języku polskim (2020) i przystępnym wprowadzeniem w jego najnowszą teorię. Autor zaliczany jest, po Habermasie i Honnethcie do kolejnej generacji twórców szkoły frankfurckiej i rozwijanej przez jej przedstawicieli teorii krytycznej. Rosa proponuje nowy język refleksji nad naszym współczesnym stosunkiem do świata i problemem wyobcowania.